2026-11-21

端公 kapłan-szaman-egzorcysta-uzdrowiciel

Internet jest przerażający i cudowny zarazem. Ledwo zaczęłam szukać informacji na temat yunnańskiego nuoizmu, youtube mi wyświetlił ceremonię, którą można podeń podciągnąć. Rytuał/ceremonia/przedstawienie duangong choć w nazwie nie mają z nuoizmem nic wspólnego, jednak de facto jest to jedna z jego lokalnych wersji, przefiltrowana przez tutejszą specyfikę. Duangong to, zgodnie z tytułem, kapłan, szaman, egzorcysta i uzdrowiciel zarazem. Sam termin wywodzi się jeszcze z czasów tangowskich, kiedy oznaczał... cenzora cenzorów, czyli najważniejszego spośród nich - był regularnym tytułem urzędniczym. Trudno dociec, dlaczego wybrano akurat ten tytuł dla szamanów - może z racji wysokiej pozycji? Podczas ceremonii jest kluczową postacią; to on odpędza złe duchy i zapewnia pomyślność zarówno duchową, jak i materialną lokalnej społeczności. 
Poniższa ceremonia została nagrana w Zhaotongu, w północno-wschodniej części Yunnanu, na styku z Guizhou i Sichuanem. Ze względu na to, że region ten jest trudno dostępny i ubogi, na tle reszty Yunnanu wydaje się cokolwiek zacofany. Jednocześnie jednak właśnie ta izolacja i "zacofanie" pozwoliły na przetrwanie form artystycznych i rytuałów, które w innych częściach prowicji już dawno wyrugowano. Badacze twierdzą, że ceremonie nuoistyczne przywędrowały tu wraz z Chińczykami z Jiangxi, Hunanu i Hubei już za wczesnych Mingów (czyli plus minus 600 lat temu). Wsiąkły i nabrały lokalnego kolorytu; po dziś dzień lokalna ludność dochowuje im wiary, podczas gdy w wielu innych miejscach wierzenia te dawno zanikły - systematycznie wyniszczane jako zabobony, rzadko traktowane jak ważna część kultury. Jak wiemy z poprzedniego filmu, rytuały i ceremonie nuoistyczne oraz przedstawienia zazwyczaj obfitują w piękne maski i stroje; tu najwyraźniej treść była ważniejsza od formy - trudno się zresztą dziwić. Zwróćcie uwagę na datę; to było w pierwszych miesiącach pandemii. Jestem sobie w stanie wyobrazić, że nie mogli dotrzeć do swoich masek czy strojów, ale uważali, że boska pomoc byłaby przydatna... 
Tak samo, jak w przypadku nuoizmu, mamy zakałapućkanie terminologiczne. Kiedy jest jeszcze rytuał, a kiedy już tylko teatr? Ceremonia z udziałem duangonga zawsze nazywa się xi 戏 - teatrem, jednak wobec braków scenograficzno-rekwizytowych ośmielę się twierdzić, że tu aspekt magiczny i religijny zdecydowanie bierze górę. Cóż, jeśli to może pomóc w zachowaniu rytuału pod przykrywką sztuki ludowej - nie zważajmy na nazwę. Może właśnie dzięki temu "teatr duangong" znalazł się na liście niematerialnego dziedzictwa kulturowego Yunnanu. Po dziś dzień zachowało się około 200 rękopiśmiennych scenariuszy teatru duangong; działa około 60 trup teatralnych skupiających ponad pół tysiąca wykonawców.
   
Pełna ceremonia zazwyczaj dzieli się na "kulturalną" 文坛, obejmującą recytacje, zaklęcia i śpiewy, oraz "wojskową" z walkami i cząstkami bardziej przypominającymi teatr. Czasem części ceremonii trącą cyrkiem i akrobacjami - chodzenie po ostrzach noży czy połykanie ognia na pewno wzbudzały wielkie zainteresowanie publiczności. Taki synkretyzm znów budzi wątpliwości: gdzie kończy się religia, gdzie zaczyna się sztuka? Ale właściwie - niby dlaczego sztuka nie mogłaby być najlepszą formą komunikacji z bóstwami? Przecież kto śpiewa, modli się podwójnie. Więc może kapłan-szaman-egzorcysta-uzdrowiciel-aktor?...

2026-11-19

Pachnąca Nocą 夜来香

Wśród wielu roślin niespotykanych w Polsce, a wyjątkowo popularnych w mojej części Chin, na szczególną uwagę zasługuje należąca do rodziny toinowatych Telosma cordata, po angielsku zwana m.in. tonkińskim jaśminem czy chińskim fiołkiem, a po chińsku nazywająca się cudnie Pachnąca Nocą 夜来香 - bo i też faktycznie najłatwiej ją wywąchać wieczorem. Tutaj jest ona nie tylko popularna, ale również bardzo kochana, co sprawiło, że stała się tematem jednej z najbardziej znanych starych chińskich piosenek (z 1944 roku). Obecnie jest już klasyczna; zna ją każdy, a lista piosenkarzy, którzy próbowali się z nią zmierzyć jest niewiarygodnie długa. 
Pierwszą artystką, która miała ją w swym repertuarze, była Li Xianglan 李香兰 (Śliwka Pachnąca Orchidea). Czyli... Yoshiko Yamaguchi 山口淑子, urodzona w Chinach Japonka, władająca obydwoma językami. Szalenie ciekawa postać; choć poświęcona jej strona istnieje w polskiej wikipedii, jednak polecam zapoznanie się raczej ze znacznie dokładniejszą wersją anglojęzyczną. W skrócie: już jako trzynastolatka śpiewała po chińsku dla chińskiego radia; jako osiemnastolatka rozpoczęła karierę aktorską. Niestety, gdy w 1945 Japonia przegrała wojnę, dekretem rządowym wszyscy Japończycy musieli opuścić chińskie ziemie. Wśród nich znalazła się nasza artystka, zgodnie z ówczesną propagandą nazywana "zdrajczynią" (汉奸). Ta łatka szkodziła do tego stopnia, że zarówno filmy, w których wystąpiła, jak i śpiewane przez nią piosenki trafiły na czarną listę. Fascynujące, prawda? Przecież piosenkę napisał Chińczyk, a wydała szanghajska firma płytowa! Już nie mówiąc o "zdradzie". Jaka zdrada? Była urodzoną w Chinach Japonką, do licha. Miała się wyprzeć rodziców? A swoją drogą, zawsze ciekawiły mnie pobudki Japończyków, którzy po podbiciu Mandżurii osiedlili się w Chinach. Robili to z biedy? A może niedobrze im było wśród japońskich nacjonalistów tamtych czasów? Ciekawe, co myśleli rodzice dziewczyny, która robiła oszałamiającą karierę śpiewając po chińsku...
Wśród najsłynniejszych wokalistek, które zaśpiewały cover tej piosenki, znalazła się między innymi legendarna Teresa Teng, która po raz pierwszy nagrała ją w 1966 roku - czyli dokładnie wtedy, gdy w Chinach zaczęła się Rewolucja Kulturalna, która zabrała Chinom jeszcze więcej piosenek, książek i w ogóle sztuki. Prawie dwadzieścia lat było potrzebnych, by wersja Teresy trafiła za pozwoleniem władz pod chińskie strzechy - choć ZB twierdzi, iż tajemnicą poliszynela było, że wszyscy potajemnie słuchali Teresy na kopiowanych nielegalnie taśmach. Taśmy zresztą się bardzo przydały, bo tuż po rozluźnieniu przyszło ponowne zaostrzenie: piosenki Teresy zostały uznane za zagrożenie dla moralności Chińczyków i wręcz pornograficzne! Po czym po raz drugi trafiły na indeks. A że zakazany owoc jest najsłodszy, stały się najbardziej znanymi chińskimi piosenkami wszech czasów. 
Tutaj możecie posłuchać najpierw chińskiej, później japońskiej wersji w oryginalnym wykonaniu:  
Tutaj klasyczna wersja Teresy Teng:  
Za to tutaj moja ukochana wersja boskiego Davida Tao, od której zaczęłam nie tylko znajomość z tą piosenką, ale i z tym artystą:
   
Piosenka była absolutnym hitem nie tylko w Chinach, ale i w wielu krajach azjatyckich. W internetach można znaleźć wersję koreańskąoraz tajską. Ja zaś na zakończenie zabłysnę jeszcze wersją z Hongkongu:
   

那晚风吹来清凉 
Wieczorny wiatr nam przyniósł chłód 
那夜莺啼声轻唱 
A słowik śpiewał cichą pieśń 
月下的花儿都入梦 
Gdy wszystkie kwiaty poszły śnić 
只有那夜来香 
I tylko Nocny Kwiat 
吐露著芬芳 
Zdradził wonią się 

我爱这夜色茫茫 
Kocham tę niezmierzoną noc 
也爱这夜莺歌唱 
I pieśń słowika kocham też 
更爱那花一般的梦 
A już najbardziej kocham sen 
拥抱着夜来香 
Co jest jak Nocny Kwiat 
吻著夜来香 
Który całuję. 

夜来香 
Nocny kwiat 
我为你歌唱 
Śpiewam dla ciebie 
夜来香 
Nocny kwiat 
我为你思量 
Myślę o tobie 
啊 
aaa 
我为你歌唱 
Śpiewam dla ciebie 
我为你思量 
Myślę o tobie 

那南风吹来清凉 
Wiatr nam z południa przyniósł chłód 
那夜莺啼声轻唱 
A słowik śpiewał cichą pieśń 
月下的花儿都入梦 
Gdy wszystkie kwiaty poszły śnić 
只有那夜来香 
I tylko Nocny Kwiat 
吐露著芬芳 
Zdradził wonią się 
我爱这夜色茫茫 
Kocham tę niezmierzoną noc 
也爱这夜莺歌唱 
I pieśń słowika kocham też 
更爱那花一般的梦 
A już najbardziej kocham sen 
拥抱着夜来香 
Co jest jak Nocny Kwiat 
吻著夜来香 
Który całuję. 

夜来香 
Nocny kwiat 
我为你歌唱 
Śpiewam dla ciebie 
夜来香 
Nocny kwiat 
我为你思量 
Myślę o tobie 
啊 
aaa 
我为你歌唱 
Śpiewam dla ciebie 
我为你思量 
Myślę o tobie 
夜来香 夜来香 夜来香 
Nocny kwiat, nocny kwiat, nocny kwiat...

I tak sobie kochałam tę piosenkę i kochałam, aż nastała era Tajfuniątka uprawiającego intensywnie sport (oczywiście mowa o badmintonie, gena nie wydłubiesz) i w związku z tym mającego do zaoferowania najrozmaitsze zapachy, nie zawsze najświeższe, co oczywiście w ogóle nie psuje jej radości ładowania się na kolana, ściskania i obcałowywania tych, którzy są akurat pod ręką. Albo, co gorsza, pod pachą. A trzeba Wam wiedzieć, że pacha wymawia się po chińsku tak samo jak noc (mają nawet tę samą cząstkę fonetyczną): 
Nic więc dziwnego, że "zapachy spod pachy" nazywamy w domowym dialekcie Pachnącą Pachą 腋来香, oczywiście na odpowiednią melodię. Niby nic, co ludzkie, nie jest mi obce, a jednak - już zawsze nucąc tę piosenkę mam przed oczami Tajfuniątko po badmintonie zamiast pięknego kwiatu... Hmmm, w zasadzie to prawie to samo.
Pojęcia jednak do niedawna nie miałam, że nie tylko my wymyśliliśmy to hasło - pojawiło się też ono w chińskim stand-upie dotyczącym... technik bokserskich, z których ponoć jedną z najskuteczniejszych jest właśnie technika Pachnącej Pachy! Cóż za konwergencja językowa!

2026-11-17

羊八碗 Osiem kozich misek

Jednym z problemów związanych z podróżowaniem tylko we trójkę jest fakt, że nie dajemy rady zamówić i zjeść wszystkich pyszności, które oferuje dane miejsce. Na przykład jedną ze specjalności Huize jest tzw. osiem kozich misek. Jak niby mamy we trójkę podczas jednego posiłku dać radę wszystkim? Osiem kozich misek to osiem dań przyrządzanych z lokalnej czarnej kozy; ta uczta została wpisana na listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego regionu. Choć ta specyficzna kombinacja powstała dopiero we wczesnych latach Republiki Chińskiej, jednak dania wchodzące w jej skład oczywiście są znane znacznie dłużej. Uważa się, że większość powstała na przełomie dynastii Ming i Qing, gdy Huize dzięki rozwojowi przemysłu miedzianego stało się miejscem spotkań kupców i rzemieślników z całego kraju. Wangowie, czyli rodzina, która wymyśliła ośmiodaniowy bankiet, połączyli techniki kulinarne z innych regionów z lokalnymi składnikami - i tak powstało ta bogata reprezentacja tutejszej kuchni. Obecnie miejscem, w którym można spróbować tradycyjnych ośmiu potraw jest restauracja 正星楼 Zhengxing lou w samym centrum Huize. 
Osiem dań na bazie koźliny obejmuje następujące pozycje: 
  1. 峰浪望月 czyli dokładnie Zerkając na księżyc ze szczytów fal to mięso z koźlich żeberek uformowane w mięsną roladę, ugotowane, pokrojone w plastry i podane na zimno z ostrą maczajką. Danie nazywane jest również "mięsem taichi" 太极肉 ze względu na smakowitą kompozycję chudego i tłustego mięsa w roladzie.
  2. 羊干巴: Koźla ganba czyli suszony na wietrze udziec jagnięcy, usmażony z suszonym chilli, chrupiący, słony i pyszny. 
  3. 葱芫杂碎: Podroby z cebulką i kolendrą - tak naprawdę nie tylko podroby, bo dodajemy głowiznę i raciczki, wszystko drobno siekane i usmażone na dużym ogniu. 
  4. 四季水煮: Ugotowane cztery pory roku - podobnie przyrządzane z głowy, kopyt i podrobów, jednak tym razem, zgodnie z nazwą, są ugotowane w wodzie. Tak powstaje aromatyczny, rozgrzewający bulion. Podaje się go oczywiście w ten sposób, że gorącym bulionem wraz z plasterkami mięsa i całym tym środkiem zalewa się miseczkę z surową zieloną cebulką i kolendrą, które jeszcze podbijają smak i aromat. 
  5. 红烧羊肉: Mięso z żeberek koźlęcych, obsmażone, a następnie uduszone na czerwono, o bardzo bogatym smaku. 
  6. 黄焖羊肉: Przyrządzane z koźliny ze skórą na złoto, w delikatnym sosie, o szalenie intensywnym aromacie. 
  7. 香葱沫肉: Drobno siekane mięso smażone z zieloną cebulką lub porem, o świeżym i słodkim smaku. 
  8. 糊辣炒肝 bądź 糊辣炒肚: Wątroba lub żołądek smażone z opiekaną wcześniej papryką chilli, danie mocno pikantne i aromatyczne. 
Jeśli nie zamówimy bulionu, dostaniemy miseczkę czystego wywaru, którym można przepłukać usta między kolejnymi smakowitościami. Co mnie najbardziej zaskoczyło, koźlina spreparowana jest tak, że przepięknie pachnie. Ja na ogół nie przepadam za koźliną i baraniną właśnie ze względu na zapaszek, ale tutaj wszystkie dania pachniały tak apetycznie, że aż ślinka ciekła! Szkopuł tylko w tym, że naprrrrrrawdę nie mogliśmy zamówić wszystkich ośmiu dań. Które wybrać?! 
Wiedząc, że nie damy rady wcisnąć tyle mięcha, zamówiliśmy przede wszystkim koźlinę na zimno, jako popisowe danie o najładniejszej nazwie. Zamiast dodawać do tego kolejne mięsne dania z ośmiu misek, domówiliśmy koźlinę na parze 粉蒸羊肉 i warzywa. Mam wrażenie, że i tak się przeżarliśmy, ale przynajmniej nic nie trzeba było wyrzucić... 
Tutaj możecie zerknąć na kulinarne przygotowania do obchodów noworocznych w Huize. Pokazane są suszone wątroby, koźla ganba i na sam koniec oczywiście naszych osiem misek. Napisy są wprawdzie po chińsku, ale kadry mówią same za siebie.